Wednesday, 6 February 2019

कथा असतात....

कथा असतात.
तुम्ही लिहा/वाचा/बघा/मांडा अथवा नका लिहू/वाचू/बघू/मांडू... तुम्ही कितीही दुर्लक्ष केलं तरी त्या सुरू राहतात शेवटापासून सुरुवातीपर्यंत.
हो.
शेवटापासून सुरुवातीपर्यंत.
काहीतरी एक घडतं/संपतं/थांबतं त्यातून पुढे चालू राहतो सगळा कारभार.
जे आहे ते कसे होते किंवा काय होईल याचा विचार म्हणजे कथा वाटते आपल्याला.
जे आहे ते तस्सेच्या तस्सेच कथा वाटणे हा साक्षात्कार वाटण्याजोगा दुर्मिळ प्रसंग...
शिवाय एक कथा अनेक पैलू घेऊन येते की एकच एक कथा हा आभास असतो आणि खरंतर अनेक जणांच्या अनेक कथा...म्हणजे एकास अनेक अशा प्रमाणात. त्याचं सुलभीकरण करत राहतो आपण. आपल्याला वाटत राहतं हे आपल्या सोयीचं असतं पण हा खरा चकवा असतो...त्यात आपणच नाही तर आपल्या अवतीभवतीच्या लोकांपासून आपल्याशी व्यक्तिशः संबंध नसणारे पण कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात सामाजिकाशी संबंध असणारे, सामाजिक तपासून काहीतरी मांडू/बदलू/स्थितीशील ठेऊ पाहणारे या सगळ्यांनाच हा चकवा बाधक ठरतो.

सुरुवात आपण आपल्याच कथेपासून करावी का?
माझी गोष्ट काय?

माझ्या कुटुंबाच्या नजरेतून? मैत्रपरिवाराच्या? शेजाऱ्यांच्या? तश्या जवळच्या पण खरंतर लांबच्या लोकांच्या किंवा अशा लांबच्या पण खरंतर जवळच्या लोकांच्या नजरेतून?
या अनेक झाल्या असतील तर थोडं थांबू इथे.
पुन्हा चाळू प्रत्येकाची नजर.
नजर; मला वाटणारी की त्यांना काय वाटते हे सांगणारी...किंवा नजर; खरंच जर कधी त्यांच्या तोंडून/शब्दांत त्यांना जे वाटतं ते सांगणारी...

'त्या' अनेकांचे वर्ग/घन होतील हळूहळू... परत परत.

श्वास घेऊ एक दीर्घ नि आता सगळ्यात अनोळखी व्यक्तीकडे जाऊ...स्वतःकडे.
माझ्या नजरेतली माझी गोष्ट काय?
काल आणि उद्या मध्ये फरक असेलंच म्हणा पण आज आताची तरी एकच एक भेसळमुक्त पारदर्शक गोष्ट मांडायला कधी जमेल आपल्याला?
किती वेळ जमेल आणि तेही
कोणत्या परिस्थतीत जमेल?...

ती वेळ आपल्याला सापडो,
ते स्थैर्य आपल्याला लाभो,
त्या परिस्थितीचे दीर्घकाळ लाभार्थी म्हणून काळ आपली नोंद करो...
या साक्षात्काराचे धनी आपण सर्व एकाच क्षणी होऊन तो क्षण चिरकाळ टिकून राहो...
❤️

-प्राजक्ता.
#शब्दांचेथोडेऐकेनम्हणते...

Thursday, 11 October 2018

#MeToo पेक्षा आजच्या समाजाचे आभार __/\__

एक स्त्री म्हणून या काळाचे आभार मानावे वाटतात.
माझ्यातल्या घडत गेलेल्या स्त्रीला जागा करून
देणाऱ्या समाजाचे म्हणजेच तुमचे आभार मानावे वाटतात.

'बाईच बाईची वैरी असते' हा परवचा श्री/अ वगैरे गिरवायच्या आधीपासून आत्मगत करत मोठ्या होत असताना सुद्धा प्रवासात आजूबाजूला एखादी तरी बाई असली तरी हायसं मानत बाया हिंडल्या,
बाथरूमला जाताना सुरक्षितता म्हणून बायकांच्या घोळक्यात जायला संधी शोधत राहिल्या,
बाई दिसत नाही तोपर्यंत जीव मुठीत घेऊन कामं करत राहिल्या...
पुरुषांच्या पंगतीतून उठवून लावू नये म्हणून 'बायका कशा नखरेल असतात' या पुरुषांच्या बोलण्यात हामी भरत आपल्या तोंडचा घास काढून घेतला जाणार नाही याची काळजी घेत राहिल्या...
भानामती झाल्यासारख्या म्हणत राहिल्या की भेदभाव होत नाही... नोकरी सांभाळून  घरंचं काम करत राहणं, आई बनणं , त्याग वगैरे करणं हेच बाईपण.

पण आधी ब्र उच्चारु न शकणाऱ्या बाया शिकल्या सवरल्या,
ज्या अक्षरं नाही शिकू शकल्या त्या लढणं शिकल्या...तगनं शिकल्या... बोलू लागल्या.
आता तुम्ही समाज म्हणून त्यांना झिडकारून लावत असलात, खोटारड्या ठरवत असलात, त्यांच्या नोकऱ्या त्यांचे जीव धोक्यात आणण्याच्या धमक्या देत असलात, सोशल मीडियावर गलिच्छ शिवीगाळ करून,ट्रोल करून, मानसिक हिंसा ते शारीरिक हिंसेपर्यंत अशा विविध मार्गाने जात त्यांचं तोंड दाबून गप्प करण्याच्या प्रयत्नात असलात तरी...
तरी मला एक स्त्री म्हणून या काळाचे पर्यायाने तुमचे आभार मानावे वाटतात.

आज मायबापाने नाही ऐकलं तर अनोळखी बाया किंवा बाप्ये आहेत कार्यकर्ते/अधिकारी/संस्था म्हणून बाईच्या हुंकाराला ओ देणारे...
आज एकेक बाई उभी राहतेय 'मी सुद्धा' म्हणत
ती एकटी नाही याची हमी देत इतर बायांना, मुलींना बोलण्यास प्रवृत्त करतेय.
हा, बऱ्याच जणांना वाटतंय तरी आता हे 'मी टु' चं नवं फॅड आलं आहे, फेमस व्हायला या बाया काहीही खोटे नाटे आरोप करतात ताकदवान पुरुषांवर असे म्हणताहेत पण-
"काय प्रकारची प्रसिद्धी मिळते या अशा बोलण्याने? ज्या बाया बोलताहेत त्यांच भविष्यात काय होतं? आणि ज्या पुरुषांविषयी बोलतात त्यांच्या भविष्यावर सोडा पण त्यांच्या वर्तमानावर कितपत परिणाम होतो??" असे प्रश्न विचारणारे वाढताहेत, आत्मपरीक्षण करणारे बोटावर मोजणारे का असेनात पण ते आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवताहेत किंवा आपण असे म्हणूया की समाज म्हणून तुम्ही तशी संधी त्यांना देताहात...

आज फेसबुकने अनोळखी लोकांनी मला माझे कपडे/शरीर/फोटो यावर केलेल्या अश्लील मेसेजेस सतत दिसणार नाहीत याची काळजी घेतली आहे,मला जेव्हा ते पाहावे वाटतील तेव्हा मी पाहून त्यावर हसू शकते किंवा रिपोर्ट करू शकते... आज रस्त्यावरच्या माझ्यावर कमेंट करणाऱ्या मर्दांना मी काहीच करू शकत नसले तरी सोशल मीडियावर त्यांना ब्लॉक करू शकते... अगदीच म्हणायचं झालं तर आज माझ्या न्युज फीड वर माझ्याच माहितीतल्या एखाद्या व्यक्तीने कोणतेही असंवेदनशील वक्तव्य केल्यास त्यांना अनफॉलो करू शकते.
वास्तविक आयुष्यात व्हर्च्युअल सारखं लॉग इन आणि लॉग आऊट करणं सोप्पं नाहीच पण किमान १० वर्षे , १६ वर्षे गेल्यावर का होईना मला नाकारलं गेलेलं काम मिळू शकतं, माझ्या भीतीवर मी मात करून पुन्हा ब्र उच्चारू शकते...
यासाठी तुम्ही समाज म्हणून जो वर्तमानपत्रातला रकाना देताहात मिडियातली जी स्पेस देताहात, चहाच्या टपरीवर आम्हा बायकांना येड्यात काढण्यासाठी का होईना पण चर्चेतून तुमचा वेळ देताहात... घरात बसून बातम्या बघताना आपल्या घरातल्या बायकांच्या बाबतीत असे घडत असेल का? त्यांचं या बाबतचं खरंखुरं मत काय असेल हे विचारत नसाल पण किमान तो विचार पूर्णतः झिडकरण्यापूर्वी एका सेकंदासाठी तरी त्याकडे चोरून का होईना, घाबरत का होईना तुम्ही बघायला लागला आहात...
बाया खोटे नाटे आरोप लावतील असा विचार करून का होईना पण बाईला चोरटा स्पर्श होणार नाही याची काळजी घेताहात,
जर तसा स्पर्श तुमच्याकडून झालाच चुकून तर माफी मागत आहात...
ज्यांना गर्भात मारता नाही आलं त्यांना रस्त्यावर बिनधास्त फिरायला मिळणाऱ्या  आयुष्यासाठी त्या बायांनी तुमचं ऋणी राहिलं पाहिजे या आवेशापासून हळूहळू लांब येताहात...

मुद्दा निव्वळ अलोक नाथचा नाही, मी महाराष्ट्राची आणि महाराष्ट्र माझा असल्याने नाना पाटेकरांचा तर त्याहूनही नाही...मुद्दा तुमच्या-आमच्यातल्या पुरुष आणि स्त्री या आदिमत्वाचा आहे हे समजून घेण्याच्या दिशेने समाज म्हणून रांगायला लागला आहात... नर आणि मादी यापलीकडे जाऊन व्यक्ती म्हणून एकमेकांची दखल घेण्यापर्यंत आपला समाज पोहोचायला आणखी बराच काळ जाईल; पण तिथपर्यंत आपण पोहूचू या विश्वासाची ज्योत पेटवायला लागणाऱ्या वात, तेल , काडेपेटी इत्यादी साहित्याची जुळवाजुळव करायचा काळ सुरू झाला आहे...
म्हणून. आणि निव्वळ म्हणून एक स्त्री म्हणून या काळाचे आभार मानावे वाटतात.
#धन्यवाद.

तळटीप: जन्मभरात जितक्यांदा दादर स्टेशनला गेले तितक्यांदा माझ्या अंगावर फिरलेल्या हातांचे ठसे माझ्याकडे नाहीत.
बस मध्ये बसल्यावर मागच्या बाजूने आलेल्या हातावर जेव्हा मी फटका मारून ओरडले होते तेव्हा त्या काकांनी तसं काही केलंच नाही असं म्हंटल्याने त्याचाही पुरावा माझ्याकडे नाही...
प्रवासात कॉलेजमधल्या मुलींना मागून घसट करताना जेव्हा मी एका पुरुषाला पाहिलं तेव्हा फोटो काढायचा राहिला...
रेल्वेच्या डब्यात एकही बाई नाही,प्रवास लांबचा आणि रात्रीचा; आपली पोरगी सकाळी व्यवस्थित पोहोचेल का या चिंतेने ग्रासलेल्या माझ्या वडिलांच्या डोळ्यांचा स्क्रीनशॉट काढता आला नाही...
नाहीतर पुरावे बरेच देता आले असते.
पण हेही नसे थोडके की जगण्याचा ताण हलका करायला इथं फेबु वर येऊन कोणताही व्हीडिओ/कागद वगैरे पुरावा म्हणून नसताना इथपर्यंत वाचलं तुम्ही.

पुनश्च #आभार ...

-प्राजक्ता
#metoo

Wednesday, 8 February 2017

पोकळीतून...

~१~
>>निव्वळ 'कष्ट' करण्यातच मेहनत असते या गोष्टीवरचा विश्वास उडालाय आता. आराम-लादलेला आराम किंवा आळसही निभावून नेणे फार कष्टाचेच. पार थकून जातो आपण. दिवसाअखेरीस अंग दुखून निघतं. शिवाय झोपेचेही तीन-तेराच वाजतात! कष्ट-बिष्ट केल्यावर म्हणे पडल्या-पडल्या झोप लागते.
तेही इथे नाही.
यादरम्यान "दिनक्रम वगैरे नसतो" किंवा "एकदमच ढिसाळ  कार्यक्रम असतो" म्हणाल तर शुद्धिवर या!! कार्यक्रम अगदी चोख ठरल्याप्रमाणे पार पडतो; शरीर-मनाचं आंबत जाणं...विनाव्यत्यय.<<


~२~
"कित्तीsss" बोलतो आपण!
आपण सगळेच. शेकडोने असणाऱ्या बातम्यांच्या वाहिन्यांचे पत्रकार, माइक हातातून खाली ठेवतच नसावेत बहुधा. ऑलिंपिकच्या मशालीसारखे एकमेकांकडे सोपवत असावेत ते!
"यावर तुम्हाला काय वाटतं?" "तरी तुमचं मत,अंदाज काय?"...माणसं विचारत असतात,
माणसं उत्तरं देत असतात.
विचार कोण करतं आणि ऐकतं कोण?
याचा शोध चालू आहे.
टाचणी मारल्यावर भळाभळ रक्त येऊ लागावं तशी व्यक्त व्हायला- नव्हे- खरंतर नुसती बोलायला संधी शोधत असतो आपण. नाटक,चित्रपट,मालिका यातली स्वगतंही मोठमोठाल्या आवाजातच हवीत आपल्याला!
3मिनट्स पॉपकॉर्न्स सारखंच;
वाटलं काही- टाक बोलून- वाटलं काही- टाक बोलून
अशी शीघ्र प्रतिक्रियावादी जनता कधी झालो आपण कळलंच नाही! 'आज'च्या  घटना/दुर्घटनेवर कोणी दोन दिवसांनी संयमित विचार करून sms करून पहावा इतरांना किंवा सोशल मिडियावर शेअरुन पाहावे इतक्याsss 'उशिरा'...'अश्मयुगीन' म्हणून शिक्का बसेल तो कायमचाच. म्हणून मग त्या भावनांची तिव्रताही अशी पॉपकॉर्नसारखी तुडतुडीत आणि हलकी. "दोन सेकंदही मागे येऊन पाहणे;म्हणजे काळाच्या मागे पडणे" असं वाटणारा हा काळ!

ता.क. - 'काळा'च्या पुढचा विचार करायला हल्ली 'वेळ' कुणाकडेच नाही.

~३~
कागदाचा शोध कधी लागला माणसांना?
आणि नात्यांचा??
या दोघांची सरमिसळ कधी झाली? का  झाली?
माणसाच्या असण्या-नसण्याचा कागदाशी काय संबंध? पिकलेले केस, वाकलेली कंबर यापेक्षा पासष्टी उलटली हे कागदावर छापील असेल तरच खरं.
एक कागद - एक सही आणि तुम्ही एकमेकांचे "आहात" चे "होतात" होता.
माझ्या असण्याचा पुरावा -कागद.
I think therefore I exist...वगैरे सगळं फूलीश.
'कागद' दाखव नाहीतर स्वतःचेच श्राद्ध घाल. श्राद्धानंतर, भटाला दक्षिणा म्हणून द्याव्या लागणार्‍या नोटाही कागदच!
अर्थात हा कागद अभिजन (Elite);
'सगळ्या जीवनावश्यक कागदां'ची सोय करू शकणारा!

~४~

विचारांची जुळवाजुळव जमेनाशी झाली की
आपण वस्तूंची जुळवाजुळव करायला घेतो.
म्हणजे पुस्तके आवरणे,कपडे घडी करणे इत्यादि इत्यादि.
किमान काहीतरी आपल्याला ठरवल्यासारखं व्यवस्थित रचता येतंय याचच काय ते समाधान...

~५~

एखादी जखम सुकली का ? भरली का हे पाहायला त्यावरची खपली दुखत असतानाही काढायाची आणि मग भळभळ वाहणाऱ्या जखमेने तिचं भरून न आलेलं अस्तित्व दाखवून दिलं की हळहळायचं,औषध शोधत फिरायचं...
विचारांचही तसंच.
जे विचार दडपायचेत त्यांना आपणच कटघर्यात उभं करायचं. फिर्यादी वकील आणि न्यायाधीशही आपणच. मग कितीतरी काळ आपण खटला चालू ठेवणार. आरोपी म्हणून का होईना पण ज्यांना नाकारायचंय त्या विचारांना मनोपटलावर एक अढळ जागा देणार!
'बरं' तसंही वाटत नाही अन् असंही...



-प्राजक्ता
#पोकळीतून

तळटिप:: कोणत्याही प्रकारच्या राजकीय आर्थिक, सामाजिक, वैयक्तिक,कौटुंबिक,नैतिक वा अनैतिक किंवा नातेसंबंधाच्या वगैरे सत्तेची सूत्रे वा खुद्द सत्ता वा तिची शक्यता असे काही म्हणजे काहीच हातात नसताना... स्वतःची जागा, त्या त्या जागेचे व्यवस्थांमधील स्थान किंवा संपूर्ण व्यवस्थाच;यांमधे असूनही नसताना अनुभवास येणाऱ्या #पोकळीतून केलेले हे लिखाण !
(साधारण ४-५ वर्षांपूर्वीचे लिखाण असल्याने काही संदर्भ जुने येतील)

Wednesday, 1 February 2017

'ती'चे जगणे...१

वाचायला सुरुवात केलीच आहे आपण तर याचा अर्थ 'ती' अर्थात कोणतीही स्त्री, मग ती तुमची माँ-बेहेन असो वा नसो,तीच्या जगण्याविषयी खुलेपणाने जाणून घ्यायला आपण तयार आहोत; या गृहितकाच्या आधारे आपला संवाद होत राहील हे आधीच मान्य करून घेऊ. तिच्या जगण्याचे इतके अनेक पैलू असताना नेमका कोणता मुद्दा आधी मांडला जाईल?

"स्त्री हक्क जाणीव ? हुंडा? सरपंच-पती? नेहमीचीच झालेली छेडखानी/अश्लील चाळे व स्पर्श? बलात्कार? सिनेमातील तिच्या जगण्याचे एकांगी दर्शन? अगदी डबल ग्रॅड असूनही सासरच्यांना पटत नाही म्हणून नोकरी न करणं? उद्दातिकरणाने ग्रासलेले मातृत्व? अवकाशात यात्रा करूनही पृथ्वीवरच्या लक्ष्मणरेषांनी घेरणं? क्रीडा क्षेत्रात टॉपला जाऊनही तिच्या स्कर्टची चर्चा होणं? तिला नकाराचा अधिकार आहे हे समजवण्यासाठी 2016 मध्ये अक्खा चित्रपट तयार करायला लागणं? आरक्षित जागा दिल्या म्हणून तिच्यासारख्यांना तुच्छेतेने बघणं आणि जागा न मिळाल्याने गर्दीत उभ्या बाईला शक्य तिथनं चाचपणं! शिकून सवरून समर्थ झालेल्या स्त्रियांना स्त्री चळवळ/स्त्रीवाद यांच्या आपल्या आयुष्यातील योगदानाचा विसर पडणं? स्त्रीवाद म्हणजे निव्वळ पुरुष द्वेष नाही हेच समाजाला समजवण्यात स्त्रीवाद खर्ची होणं? की कोणत्याही स्त्री वर कुठेही कसाही हल्ला झाला कि #not_all_men च्या टॅगाखाली चर्चेचा मुद्दा भरकटवणं?...."

कि याही पलीकडे अजून काही!!!

नेमकं कशावर बोलायचं या जागेत?

लोकशाहीच्या चौथ्या स्तंभातील एक भिंत किंवा त्यावरील एखादा कोपरा म्हणाना! त्याचा सुदुपयोग नेमका कोणत्या एका मुद्द्यासाठी करायचा?

मुळात स्त्रीत्व मग ते आजचं असो वा कालचं हे या साऱ्या आणि यासारख्या अनेक पैलूंचं एकात्मिक (इंटीग्रेटेड) रूप आहे.

'ती'चं जगणंच काय तर मरणंही आपण या सगळ्यांतून वेगळं काढू शकत नाही. तुकड्यात पाहायचे म्हणाल तर एकतर फसाल तरी, नाहीतर फसवाल तरी.

'ती'चं जगणं समजून घ्यायचं असेल तर ते जुनाट पूर्वापार चालत आलेल्या कन्येच्या'दाना'च्या परंपरेपासून ते काल आता झालेल्या निश्चलीकरणात अडकून पडलेल्या ताई माई आत्या आई आजी काकी मामीच्या बाजूला/पितळेच्या डब्यात किंवा कपटातल्या कोपऱ्यात साठवून ठेवलेल्या पैशाच्या प्रश्नापर्यंत सगळंच समजून घ्यावं लागेल. आजची स्त्री ही काही डायरेक्ट आभाळातून पडलेली नाही. तिच्यात, तिच्यावर, तिच्या आसपास अजूनही जुनाट बेड्या आहेत नाहीतर नवी सेफ्टी लॉक्स तरी! कधी दृश्य कधी अदृश्य. कधी तिच्या जाणतेपणात कधी तिच्याही अजाणतेपणात. कधीकधी तीने त्याकडे केलेल्या काणाडोळ्यात ती बंधने अजूनही रुतून आहेत.

जिथे बेड्या नाहीत तिथे त्यांचे व्रण आहेतच. स्वातंत्र्याची किमंत तिला चुकवावी लागतेच हे पटवून देणाऱ्या त्यांच्या तन-मन आणि चारित्र्यावरच्या खुणा या. आपल्या आसपासच्या त्या जरा आगाऊच/कमावते म्हणून स्वतःला शहाणी समजणाऱ्या/नवरा जिच्या ताटाखालचं मांजर आहे/ इतकी शिकली म्हणजे काय संसार करू शकणार नाही,हिला नवरा मिळणं कठीण आहे असं आणि या प्रकारच बरंच काही आपण ज्यांच्याबद्दल विचार करतो त्या आपल्याच आसपासच्या बायकांच्या जागी तुमच्याच ओळखीचे अथवा अनोळखी कोणीही पुरुष आहेत अशी थोडावेळ कल्पना करा. मग जी बाई आगाऊ वाटली असेल त्याजागेवरचा पुरुष बेधडक वाटेल, कमावणाऱ्या त्या जागेवर पुरुष असेल तर त्याने स्वतःला शहाणं का समजू नये? असा प्रतिप्रश्न काहीजण करतील. बायको नवऱ्याच्या ताटाखालंच मांजर असणं तर गृहितकच! कित्ती शिकलाय हा मुलगा!!याच्याशी लग्न होणारी मुलगी भाग्यवानच असणार बघा! असंही आपण म्हणू. ही कल्पना प्रामाणीक मनाने स्विकाराल तर कळेल "कुठे आहे आता स्त्री पुरुष भेद?" "जुन्या बायकांसारखं थोडीच काही त्रास आहे या आजच्या पिढ्यांना?" हे असले राग आपण आळवत बसणार नाही.

मुलाला बापाची चप्पल व्हायला लागली की बापाने मुलाशी मित्रासारखं वागावं म्हणतात. पण एखादी (त्याच वयाची समजा हवंतर) मुलगी आपली मते ठाम पण मांडू लागली की मग आपण म्हणणार- "चार बुका शिकली तर हिला शिंगे फुटली आता ! आमच्यावेळी नव्हतं बाबा/बाई असं." वगैरे वगैरे.

हे भेद आपल्या समाजात तुमच्या माझ्यात अजूनही आहेत हे मान्य करणं म्हणजे नाजूक भागाचं दुखणं करून ठेवलं आहे आपण. एकतर ते मान्य करायला वेळ घेतो. कसे का होईना पण मान्य केले तर मग त्याला लपवण्यावर,संस्कृतीच्या नावावर ते दडवण्यावर जोर देतो. मग आपण एकतर या बाया पुरुषांची जागा घ्यायला आल्यात असा आकांडतांडव तरी करतो किंवा त्यातूनही जर सद्सदविवेकबुद्धी जागरूक झाली तर प्रामाणिकपणे आपल्यातल्या चुकांच्या दुरुस्तीचा मार्ग स्वीकारतो.

निवड तुमची आहेच. पण त्या निवडीच्या तुमच्या निर्णयावर भविष्यातील भेदरहित समाजाची जडण घडण होणार की नाही हेही अवलंबून आहे. आपल्यावरची जबाबदारी ओळखून घेऊन तिचं जगणं समजावून घेऊया. लढा हा पुरुषाशी नाही. तर माझ्या आणि तुमच्यातल्या पुरुषसत्ताक मानसिकतेशी आहे हे लक्षात ठेवूया.


कुसुमाग्रजांनी देशाच्या स्वातंत्र्याला पन्नास वर्षे पूर्ण झाल्यावर लिहिलेल्या 'फटक्यात' म्हंटले होते;

"समान मानव माना स्त्रीला तिची अस्मिता खुडू नका।

दासी म्हणूनी पिटू नका वा देवी म्हणुनी भजू नका।।"

इतक्या सामान्य शब्दात मांडलेले तत्वही आपल्यासारख्या अतिसामान्यांना आचरणात सोडा पण अजून विचारातही पूर्णतः उतरवता आलेले नाही.

अजूनही आम्ही स्त्रियांवरील अत्याचारांविषयी चर्चा करताना आम्ही कसे स्त्रीला मातेसमान मानतो,देवी म्हणून तिचा गौरव करतो आणि काय काय उदात्त हेतू त्यांच्याविषयी बाळगतो याचे नगारे पिटत राहतो! निव्वळ एक व्यक्ती म्हणून तिचा स्वीकार न केल्याने तिने केलेल्या सामान्य चुकाही मग संस्कृतीवर हल्ला म्हणवून घेतो. ज्या इंग्रजी/युरोपियन विचारधारांच्या परिचयामुळे भारतीय बुद्धिजीवी वर्गाला देशाच्या पारतंत्र्याविरोधात लढण्यासाठी प्रेरित केले त्याच किंवा तत्सम विचारांच्या प्रभावाखाली, जागतिक चळवळींच्या आधारे जेव्हा देशातील स्त्री आपल्या स्त्रीत्वाच्या पारंपरिक बेड्यांविरोधात उभी राहते तेव्हा मग 'हा सगळा पाश्चात्य संस्कृतीचा अनिष्ट परिणाम' असल्याचं आपण म्हणू लागतो. बरं परदेशात कोणत्याही स्त्रीवादी चळवळी झाल्या असल्या तरी 'स्त्री-पुरुष समानता' हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ ताराबाईंनी भारतातच लिहिला! निव्वळ स्त्रीशिक्षणाचाच नाही तर दलितातील दलित असणाऱ्या स्त्रियांच्या सक्षमीकरणासाठी आपलं आयुष्य खर्ची घालणाऱ्या सावित्रीबाई फुले आणि त्यांना साथ देणाऱ्या फातिमा शेख याही (आता विश्वास ठेवायला कठीण जाईल पण ) पुरोगामी म्हंटल्या जाणाऱ्या महाराष्ट्रातच होऊन गेल्या. त्यामुळे उठसूट पश्चिमेकडे बोटे दाखवणारे लोक अनायासे स्वसंस्कृतीलाच कमी लेखत असतात हे त्यांनाही कळत नाही. कळून घ्यायचेही नसते म्हणा. कारण ताराबाई शिंदे सहज विस्मरणात घालवता येतात आणि फुले दाम्पत्याला त्यांनी मुलींसाठी अमुक साली अमुक ठिकाणी शाळा उघडली, अमुक गल्लीतून जाताना शेणाचे गोळे खाल्ले असे तुटक तुटक सोयीचे उदात्तीकरणाचे खेळ खेळता येतील इतके तुकडे लोकांच्या तोंडावर टाकत राहिले कि मग बदलाची शक्यता नाकारताही येते आणि पुरोगामीत्वाचा मुखवटा मिरावताही येतो.

जाहिरातबाजी जबरदस्त जमली की मग तत्वांच्या अंमलबजावणीकडे कोणी बारीक लक्ष तसेही देत नसते. एकदा फक्त गावाबाहेर पाटी लागली की हा गाव हगणदारी मुक्त आहे, दारुमुक्त आहे तर मग बाहेरून जाणाऱ्यांना वाटत राहते कि 'जमलं बुवा यांना!'आणि आतल्यांना घाण दिसत जरी असेल किंवा दारूच्या भट्ट्या दिसत जरी असतील तर ते एकतर या कारणासाठी गप्प राहतात कि त्यांना वाटत राहतं कि या एखाद दुसऱ्याच घटना आहेत किंवा या कारणासाठी गप्प राहतात कि जाऊदे ना उगा याची वाच्यता करून गावाची बदनामी कशाला?

पण त्यामुळे प्रश्न सुटलेला नसतो.

तर प्रश्न सोडवायचा असेल तर त्याचं असणं हे प्रथम स्वीकारावं लागतं. एकदा ते स्वीकारलं कि मग त्याबद्दलचा न्यूनगंड न बाळगता त्यावर उपाय योजना शोधावी लागते. ती शोधून राबावल्यावरही बराच काळ त्याचा पाठपुरावा करावा लागतो. कोणताही सामाजिक प्रश्न हा जसा एका रात्रीत सुटत नाही तसाच तो कायमचाही नष्ट होणे शक्य नाही. तो आपली रूपे बदलून डोके वर काढत राहणार! पण म्हणून त्याला नाकारून तो आपणच दूर होईल असे मानणे बाळबोध होईल फारच.


तर,एकुणात असे आहे की उद्याच्या पिढीतील बदलत्या काळात वाढणाऱ्या  मुलींना तसेच मुलांनाही भविष्य सुसह्य करून ठेवायचे असेल तर आजपर्यंतच्या 'ती'चा प्रवास , त्याची गती आणि दिशा या सगळ्याशी आपली ओळख होणे सर्वांच्याच हिताचे आहे. हा प्रवास कोणी आपल्या बोटाला धरूनच घडवून आणावा असे नाही. तो तुमचा तुमचा तुमच्या घरापासून, कुटुंबातील स्त्रियांपासून, शेजारणी/आसपासच्या महिला/ चित्रापाटातील काम करणाऱ्या नायिका ते विविध कंपन्यांच्या संचालिकांपर्यंत कोणाचाही प्रवास एक व्यक्ती म्हणून आपण पाहू लागलो कि आपलाही समानुभूतीच्या मार्गे एक नवा प्रवास नक्की सुरु होईल. त्यासाठी शुभेच्छा कायमच आहेत. :)

-प्राजक्ता.

तळटीप :
सदरहू लेख हा नवाकाळ या वृत्तपत्रात दिनांक २९जानेवारी २०१७ रोजी प्रसिद्ध झाला आहे.

Sunday, 6 November 2016

त्या_आशयाभोवती...

लिहायला घेते मनातल्या मनात बऱ्याचदा.

कधी समोरच्या भेदरलेल्या नजरांमध्ये हरवून जातात वाक्ये, तर कित्येकदा निश्वासांसोबत बऱ्याच गोष्टी सुटून जातात .
बऱ्याच गोष्टी करायच्या असूनसुद्धा हातून काही होत नसते आणि सतत व्यस्त असूनही मागे वळून पाहिलं की डोंगर सोडा स्वकर्तृत्वाची एखादी टेकडीही दिसत नाही.
सालं साधं टोकाचं निराशावादीही होता येत नसतं, मग असलं तसलं,काही बाही, छूटूक मुटूक करत राहायचं.
झिजत राहायचं चंदनही न होता.

आत्मभान, साक्षात्कार अशा शब्दांच्या भेंड्या खेळत राहायचं स्वतःशीच! राज्य आपल्यावरंच; आपणच दिलेलं. पकडायचं आपणच - आपल्यालाच! अचंबा वाटावं असं सारं काही असताना कशाचंच काहीच वाटू न देता
रडीचा डाव खेळत राहायचं न जिंकता.
लिहिण्यापूर्वीच शब्दांची निरार्थकता कळत जाताना डिलिट होत राहतात अनेक शब्द पण बोलण्यापूर्वीची त्यांच्यातल्या अनेकांची निरार्थकता का कळू नये हा प्रश्न पडत राहातो...नको तेव्हा! मग लिहिणं टळत असताना कधी बोलणं टळत राहतं आपलं आपणच. मुके होत नसलो आपण तरी सोयीची मौनं घेरतात आपल्याला. त्यांच्या कानठळ्या बसवणाऱ्या तीव्र शांततेत वावरणारे आपण बहिरे होतो...आंधळेही... आणि अधूही.
गाळणी बसते, चाळत राहते. छळत राहते.
निषेध करतो. त्रिवार करतो. हॅशटॅगतो. बघतो. सवयीचे होतो. बोथटतो. जगतो...मरत मरत.

लिहायला घेते मनातल्या मनात असं बरंच काही. पण बऱ्याचदा भेटत राहतात माणसं. माणसांची बनलेली. मग शब्दांच्या माणसी रचनेला महत्व उरत नाही. घुसमटतात मग ही माणसाळलेली अक्षरे आणि हे शब्द जे भाषांच्या मर्यादेत अडकत राहतात. ज्यांच्या अर्थातल्या संकल्पनांना एकवेळ नसेल मर्यादा पण उच्चाराला अर्थ लगडतो एखाद्या सीमित भाषाविश्वाचा. मग ते मराठी होतं, इंग्लिश ,कन्नडा, तेलगू किंवा हिंग्लिश होतं. त्यांच्या शुद्धाशुद्धतेच्या कसोट्या लागतात डोकं वर काढायला. ती छाटणारेही असतात आजूबाजूला...
कधी सशस्त्र कधी निशस्त्र.
कधी बोलघेवडे,कधी न बोलून शहाणे.

लिहिणं जगणं असतं काहींचं.
काहींचं जगणं लिहिण्यात उतरतं.
बंद मुठीत वाळू घ्यावी, मग ती निसटून जावी त्या बंदिस्ततेतून. हाताला चिकटलेली वाळू तेवढी खुण असते त्या अनुभवाची. तसंच होतं.
लिहायला घेते मनातल्या मनात बऱ्याचदा पण हाताशी तेच राहतं जे अनायसे राहिलं हाताशी.
जे हवं हवं म्हणून ध्यास धरला ते त्याच हव्यासापोटी निसटून जात राहतं. त्याच्या सुटकेचा क्षण दिसत राहतो पण पकडता येत नाही... वाळूला हातात, 'त्या'साऱ्याला शब्दांत.

लिहायला घेते मी मनातल्या मनात बऱ्याचदा...
भरकटत राहतं मग असं इतर सगळंच;
#त्या_आशयाभोवती.



-प्राजक्ता.

Friday, 30 September 2016

Independent लडकी....पिंकच्या निमित्ताने!

"Independent लडकी लडकों को confuse कर देती है।"
वाक्य अर्थातच सध्या चर्चेत असणाऱ्या चित्रपटातलं. #PINK मधलं.
चित्रपट पाहिल्यापासून वाक्य डोक्यात घुमतंय.
मागच्या पिढीचा अनुभव काय असेल सांगता येणार नाही, मात्र हे वाक्य माझ्या पिढीतल्या अनेक मुलामुलींना/ स्त्री पुरुषांना लागू आहे. 
हे वाक्य जर-
Independent लडकी को देख के [dependent] लडके confuse हो जाते है। असं असतं तर आणखी आवडलं असतं. असो.

हे तेच 'डिपेंडेन्ट लडके' असतात...
-ज्यांना निव्वळ 'घराला घरपण' देणारी बायको हवी असते. अर्थात या घरपणात भावनिक आधार किंवा मानसिक शांती हा फार खचितच मुद्दा येतो.
यांच्या लेखी घरपण म्हणजे-
कामावरून आल्यावर 'ती' स्वतः कामाला जात असली आणि दमली वगैरे असली,तरी नवऱ्यावरचं 'प्रेम(?)' दाखवण्यासाठी पाण्याचा ग्लास त्याच्या हातात देते.
चार चौघात का होईना 'अहो' म्हणते.
'यांना विचारून सांगते'ची जागा हल्ली 'याच्याशी बोलून कळवते' ने घेतलेली असते. अर्थात यातही काही गैर नाही...जर हे एकमेकांशी सल्लामसलत करणं अन्योन्य (रेसिप्रोकल) असलं तर...आणि तरंच!

हे तेच 'डिपेंडेन्ट लडके' असतात-
जे अभिमानाने सांगतात मला माझी आई/ताई/आजी/आत्या/मामी/काकी/ घरातली कोणतीही स्त्री साधं माझं जेवणाचं ताटही उचलू देत नाहीत. आमच्यात तशी पद्धतच नाही.

हे तेच 'डिपेंडेन्ट लडके' असतात- जे गरम पाण्याच्या बादलीमध्ये उभी राहून चपात्या करणाऱ्या आपल्या आईचा फोटो फेसबुकवर अपलोड करतात हे म्हणत - कि बघा खऱ्या आईचं प्रेम!! इतकं आजारी असून, पाय दुखत असूनपण,मुलाला गरम चपात्या खायला मिळाव्यात म्हणून माझी आई अशा परिस्थितीत पण चपात्या करते आहे!!!
हे तेच 'डिपेंडेन्ट लडके' असतात ज्यांना एरवी सोडा पण आई आजारी असतानाही साधी स्वतःची जेवणाची सोय करता येत नाही.

हे तेच 'डिपेंडेन्ट लडके' असतात ज्यांना वाटतं की ते पैसे कमवतात त्यामुळे ते स्वतंत्रवृत्तीचे आहेत पण आधी आई - मग बायको - मग सुनेवर  जेवण-खाणं-आंघोळीला जाताना टॉवेल देण्यापासून ते घरातला केर काढण्यापर्यंत डीपेंड राहत स्वतःची उष्टी स्वतंत्रता मिरवत राहतात.
आणि त्याउपर-
स्त्री जन्म हा आधी पिता - मग बंधू -आणि मग पुत्रावर विसंबून असतो अशा भाकडकथाही पसरवत राहतात.
व्यक्तिगत आयुष्यात पित्याच्या आणि बंधुच्या प्रचंड आधाराचा मला अनुभव आहे, पण त्या आधाराच्या कधी बेडया झाल्या नाहीत...तरीही हे असं बेगडी आधाराच्या नावावर राणीच्या बागेतल्या प्राण्यासारखं बाईला बंदिस्त करून ठेवलं जातं हा सार्वत्रिक अनुभव मला नाकारता येत नाही.

तथाकथित इंडिपेंडंट आयुष्य जगणाऱ्या पुरुषाला बाईच्या स्वातंत्र्याविषयी भूमिका घेताना राजदूतांच्या तोडीस तोड असं डिप्लोमॅटिक होताना पाहिलं आहे...
मग यात अनेक तर्क-वितर्क मांडले जातात-
>कुटुंबाचं स्थैर्य महत्वाचं
>बाहेर वातावरण कसलं आहे तुला जाणीव नाहीए
>गरजंच काय आहे?
>मुलांवर चांगले संस्कार व्हायचे असतील तर आईच लागते!
>एखाद-दुसऱ्या टक्के पोरींवर रेप होतात, तुम्ही काय त्याचा एवढा issue करता कळत नाही!

यादी तुम्हालाही वाढवता येऊ शकते.

मुद्दा हा आहे की पिंक मधलं हे वाक्य-
"Independent लडकी लडकों को confuse कर देती है।" चित्रपटातील संदर्भाच्यापलीकडेही लागू होतं.

Confuse होऊन तुमच्यातला पुरुष चित्रपटात दाखवल्याप्रमाणे शारीरिक बलात्कार करेलच असे नाही. पण या अशा पुरुषांच्या confuse मानसिकतेने अनेकींवर मानसिक जोरजबरदस्ती केलेली असते याची जाणीवही या कान्फ्युज्यांना नसते किंवा सोयीने ती दडपली जात असते.

स्वतः कमवणाऱ्या, स्वतःचे निर्णय घेणाऱ्या, एकट्या राहणाऱ्या, एकट्या हिंडणाऱ्या/फिरणाऱ्या किंवा स्वतःच्या निवडीनुसार माणसांची संगत करणाऱ्या अनेक स्वतंत्रवृत्तीच्या स्त्रियांची लग्न होताना किंवा झाल्यावर या स्वातंत्र्याविषयी अनेक तडजोडी कराव्या लागणाऱ्या स्त्रिया पाहिल्या आहेत. 

तेव्हा हाच विचार येतो.
'मुलीला स्वतंत्र बनायला इतकं सारं करावं लागतं.
मुलगा फक्त कमवता झाला की स्वतंत्र होतो.'
ही मानसिकता जोपर्यंत बदलत नाही तोपर्यंत तुमचे अनेक १५ ऑगस्ट येतील नि जातील पण त्यात आम्ही झेंडा हा फक्त प्रतीक म्हणूनच फडकवत असू हे लक्षात असू द्या. चित्रपटात हे सगळं कुठे आहे विचाराल नाही का? चित्रपटाने यातलं काहीच थेट म्हंटलेलं नाही. पण चित्रपटातील समाज हा याच डिपेंडेन्ट आणि तरीही स्वतःला सत्ता स्थानी मानणाऱ्या  पुरुषसत्ताक मानसिकतेचा बनलेला आहे. जो अधोरेखित केला नसला तरी ...तो आहे. 

नाही. नकार. हे संपूर्ण वाक्य आहे हे समजण्यासाठी 2016 मध्ये एक अक्खा चित्रपट बनवावा लागतो. तो लोकांच्या गळी उतरावा म्हणून हिंदी चित्रपटांच्या शहेनशहाची त्यात भूमिका असावी लागते, आपल्या समाजासाठी यासारखी दुसरी हास्यास्पद गोष्ट नाही. 'मॅरिटल रेप्सना आपल्या सांस्कृतिक विश्वात जागा नाही'(!!!) असे विधान एक महिला मंत्री करतात तेव्हा समानुभूती(emapthy) या शब्दवरचा विश्वास उडून जातो.  मुळात बलात्कार हा निव्वळ पुरुषसत्ताक मानसिकतेचा परिपाक आहे हेच मानायला आपण अजून तयार नाही. आपल्यातल्या अजून कित्येकांना वाटतं की महिला, मुली, लहान बाळं ,वृद्ध स्त्रिया यांच्या कपड्यांमुळे किंवा त्यांच्या एकूण वागण्या बोलण्यातल्या 'हिंट्स' मुळेच बलात्कार होतात. या हिंट्स वरही चित्रपटात भाष्य केलेच आहे. Men will be Men, लडके है लडको जैसेही बरताव करेंगे अशी निलाजरी वक्तव्य आपण करत जातो. तथाकथित अपुऱ्या कपड्यांमुळे बाई पुरुषाचे लक्ष वेधून घेते आणि बलात्काराला स्वतःहून आमंत्रण देते असे म्हणणाऱ्यांना मला विचारावे वाटते की आजूबाजूला पहा, अनेक उघडे पुरुष पाहायला मिळतील, भर रहदारीच्या रस्त्याच्या बाजूला लघवी करत उभे राहिलेले दिसतील, रस्त्यात कपडे बदलताना दिसतील, इतकंच काय एकट्या बाईकडे बघून दिवसा ढवळ्या मास्टूरबेट करताना दिसतील...या सगळ्यांवर स्त्रियांकडून शारीरिक अथवा मानसिक जोर जबरदस्ती होताना का दिसत नाही??? (टेस्टेस्टेरॉन सारखी पाचकळ उत्तरे देऊ नका. नाहीतर कधीच उल्लेख न केल्या जाणाऱ्या महिलांच्या orgasm विषयी चर्चेला तुम्हाला मी भाग पाडेन.)आणि पुढे हा विचार करा की  विधवा स्त्रीला कुरूप करण्याचा घाट का घातला जात असावा? सतीच्या मागे खरंच किती काळजी होती? आणि जगप्रसिद्ध प्रश्न एका परिटाच्या सांगण्यावरून रामाने सीतेची चारित्र्य परीक्षा घेतलीच ना? हे सगळं स्त्रीला असणारं लैंगिक स्वातंत्र्याला नाकारणं आहे.
इंडिपेंडंट मुलींचे Character assassination अर्थात चारित्र्य हनन हा आणखी एक महत्वाचा मुद्दा पिंकने अधोरेखित केला आहे. लोक काय म्हणतील या मानसिकतेचा जाच मुलांना फक्त शिक्षण/जॉब/व्यसन/पालकांची सेवा इत्यादी बाबतच सहन करावा लागतो. मुलींना हे तर सगळं सहन कराव लागतंच पण त्याच बरोबर एखाद्या मित्रासोबत किंवा अनोळखी मुलासोबत सोसायटी बाहेर/ बिल्डिंग खाली, घराच्या आत किंवा बाहेर/ फेसबुक वरील ओपन प्लॅटफॉर्म्स वर किंवा व्हाट्सअप ग्रुपवरही कुठेही नुसतं मनमोकळं बोलताना याचा विचार करत बोलावं लागत कि लोक काय म्हणतील? किंवा मी नुसत्या मैत्रीच्या नात्याने बोलते आहे हे समोरच्या व्यक्तीला नाही समजलं तर? तर मग काय? त्यापेक्षा जाऊदे. अस म्हणत बऱ्याच जणी मोकळंढाकळं वागणं टाळतात. आणि मग आपण बोलत राहतो ती बुजरी आहे, पोरींना चारचौघात आत्मविश्वासाने बोलता येत नाही.
माशाला पाण्याबाहेर ठेवायच आणि म्हणायचं कि अरे हे तर पोहोतच नाही,अशातली ही गत.

चित्रपटाच्या यशा नंतर आणखी एक मतप्रवाह डोकं वर काढू लागला तो म्हणजे हा कि -बघा
काहीही झालं तरी शेवटी एक पुरुषच आला ना अबला स्त्रियांच्या संरक्षणा साठी!!! आता यावर अनेक स्त्रीवाद्यांचेही म्हणणे आहे की त्याऐवजी एक स्त्री पात्र असते तर जास्त प्रभावी संदेश गेला असता. परंतु माझं व्यक्तिगत मत असे आहे की त्या ठिकाणी एखादी स्त्री आहे अथवा पुरुष हा मुद्दाच गौण व्हावा अशा समाजाची स्वप्न आपल्याला पडायला हवीत. मुळात लढा हा पुरुषसत्ताक मानसिकतेविरोधात आहे, आणि तो मातृसत्ता स्थापन करण्यासाठीचा नाही. हे लक्षात घेतलं कि खरा स्त्रीवाद कळतो. सत्ता ही कोणाचीच नसावी. प्रत्येक व्यक्ती समान पातळीवर असावी.  मग नुसता मानवतावाद का नको? स्त्रीवादाचा हट्ट का? तर साधी गोष्ट लक्षात घेऊया कि मानवतावादाला नकार नाही. तो असण्यास काही कारण नाही. पण पंचवार्षिक योजना बघा आधी Growth वर केंद्रित होत्या,मग पुढे Inclusive Growth वर आधारित झाल्या? अस का झालं? कारण आधीची वाढ ही सर्वसमावेशक नव्हती. ती सर्वसमावेशक व्हावी यासाठी दुबळ्या असणाऱ्या किंवा दुबळ्या ठेवल्या गेलेल्या घटकांवर लक्ष केंद्रित करून त्यांना प्रस्थापितांच्या समान पातळीवर आणण्यासाठी विशेष प्रयत्न करावे लागतात. तसेच हे. पुरुषसत्ताक मानसिकता ही निव्वळ पुरुषांमध्येच असते असे नाही. स्त्रियाही त्याच्या बळी आहेत. सक्षमीकरणाचे कार्यक्रम हे फक्त महिलांचे होता कामा नयेत. आधी कधीही न अनुभवलेली समानता अनुभवण्यासाठी स्त्री पुरुष दोघांनाही एकत्रितरित्या तयार करणे गरजेचे आहे. काहींच्या मते शिकलेल्या/कमावत्या मुलीला घरात लग्न करून आणले कि घरात भांडणं होतात. आता खरंतर ही भांडण होतात कारण आधुनिक विचारांची बायको हवी म्हणून उच्चशिक्षित मुलीशी लग्न करणाऱ्या मुलाला आणि त्याच्या घरच्यांनाही हे लक्षात येत नाही कि तिची स्वप्नेही तितकी मोठी असणार, आधुनिक शिक्षण घेतलेल्या सुनेकडून त्याच त्या पूर्वापार चालत आलेल्या रांधा वाढा उष्टी काढा परंपरांच्या
अपेक्षा यांना असतात. पण दोष मात्र त्या पिढीतल्या मुलींना. जिथे अजून मानसिक, सामाजिक, राजकीय, आर्थिक स्वातंत्र्यही पुरेपूर स्त्रीला उपभोगता येत नाही तिथे तुम्ही लैंगिक स्वातंत्र्याचा उच्चार तरी कसा करणार? त्यामुळेच बाईकडून कोणत्याही प्रकारचा NO हा या समाजाला अपेक्षित नसतो. त्या पार्श्वभूमीवर पिंक महत्वाचा ठरवावा लागेल. हो 'ठरवावा लागेल' . पिंकपेक्षाही अधिक ठळक भाष्य करणारे चित्रपट यापूर्वीही होऊन गेले आहेत पण आपल्या समाजाची आकलनाची पातळी पाहाता अशा बडबडगीतांसारख्या सिनेमाची गरज आहेच. तांत्रिकदृष्ट्या चित्रपट उत्कृष्ट असला तरी जागतिक आणि राष्ट्रीय पातळीवर स्त्रीवादी चळवळ आणि लिंगभाव चर्चा (Gender Debate) बरीच पुढे गेली आहे.
पण पिंकच्या निमित्ताने म्हणावे वाटते...
हेही नसे थोडके!


-प्राजक्ता.

Friday, 2 September 2016

प्रौ'ढं'!

पेस्ट्री आवडते? ... पेस्ट्रीच्या दुकानात कामही करता?...पण मग तुम्हाला पेस्ट्री खायला मिळते का नेहमी? नाही.
लहान मुलांमध्ये रमता?...लहान मुलांसोबत काम करता?... तर मग तुम्हाला लहान व्हायला मात्र मिळते...नेहमीच.

शाळेत असताना बालदिनाला "मुले ही देवाघरची फुले" "मुले हेच राष्ट्राचे खरे अलंकार!" "मुले हीच राष्ट्राची खरी संपत्ती" अशा अर्थाच्या घोषणा देत असू पण घाई होती मोठं होण्याची. मोठ्यांच्या चपला घालणं, घर-घर / ऑफिस ऑफिस खेळणं, शाळेतल्या बाई होणं... हे सारं त्याचाच भाग.
मोठं होता होता निबंधांमध्ये "लहानपण देगा देवा..."इत्यादी वाक्ये वापरत असलो तरी वाटत होतं की यात काय खरं नाही. मनासारखं वागायचं तर मोठं व्हावं.
दुसरा पर्याय नाही.
मग मोठं झालं की तर असतंच नॉस्टॅल्जिया प्रकरण.
आजकाल तर फेबूवर पोष्टी पण फिरत असतात फोटोज सकट... If you know this then your childhood was awesome आणि काय ना काय.

खरंतर काळ ही संकल्पना मुंबईच्या लोकलच्या जाळ्यासारखी हवी होती. जेव्हा वाटेल तेव्हा जिथून वाटेल तिथून उठायचं नि दादर/कुर्ला गाठून जिथे ज्या काळात जायचं तिथे सुटायचं!
मग स्टेशनंही बदलत राहतील. त्याच त्याच गाड्या नि तेच तेच प्लॅटफॉर्म असणार नाहीत.
त्याच त्या आठवणी असणार नाहीत.

जे जगालोच नाही ते अनुभवायचं कसं?
अशा बुचकाळ्यात पडताना एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी- स्वतःच्या बालपणात रमणे आणि बालपणात रमणे यात फरक आहे.
मी घराच्या पोटमाळ्यावरून खेळण्याची टोपली काढणं आणि त्यात रमणं हे माझं बालपण जगणं/स्मरणं झालं.
जवळच्या ओळखीच्या/अनोळखी मुलांमध्ये रमणं हे 'निव्वळ बालपण' जगणं झालं.
ते जास्त मन मोहणारे आहे असाच आत्तापर्यंतचा अनुभव आहे.

लहानग्यांशी बोलण्यापेक्षा त्यांचं जितकं ऐकत जाऊ आपण तितकी अनेक वेगवेगळी लहानपणं जगत जातो आपण. अनुभवत जातो.
बालपणं स्थळ काळ सापेक्ष तर असतातच पण एकाच स्थळातील/काळातील बालपणही सतरंगी असतात. शिवाय या ऐकण्याच्या प्रक्रियेचा सर्वात जास्त आनंद घेतात ती ही लहान लेकरंच.
आपण मोठे असतो,पण तरी खास त्यांच्यासाठी आपलं लहान होणं...मुद्दाम पडणं/रडणं , तोंड वेडीवाकडी करणं  हे त्यांना समजत असतं. त्यांना त्याचं अप्रूप असतं.
हे अप्रूप वाटून घेणं जेव्हा तुमच्या दिनाक्रमाचा भाग असतो तेव्हा प्रत्येक क्षणाला तुमच्या बालपणांमध्ये नवनवी बालपणे मिसळत जातात. तुम्ही समृद्ध होता की नाही माहित नाही पण तुम्ही बालक होत राहता आणि ही बाल्यावस्थाच तुम्हाला चिकित्सक बनवते, जीवनाविषयी उत्सुक बनवते, लहान लहान गोष्टींमधला आनंद घ्यायला शिकवते.
नाहीतर कामावर रुजू झाल्यापासून रिटायर होण्यापर्यंतच्या काळात कसं सुरक्षित म्हातारं होता येईल याचंच नियोजन करत राहतो आपण सगळेच प्रौ'ढं'.

-प्राजक्ता.

Thursday, 25 August 2016

अंतरं...

माणसांपेक्षा अंतरांशी करार करावेत. समांतर वाटचाली असं काही नसतंच पण अंतर असतं हे खरंच. अंतरांचं असणं एकदा स्वीकारलं कि मग जाणिवेच्या पातळीवर हा निर्णय उगवतो की ते पार करायचं अथवा नाही. काहीवेळेस काहीप्रमाणात ते पार केले जाते. प्रमाण हे वेळेनुसार बदलणार. म्हणजे कमी जास्त होत जाणार. त्यामुळे कायमच ते सम नसणार. समांतर नसणार. अशी समांतर फक्त यंत्रे धावू शकतात रुळावर आणि यंत्रांमध्ये आरूढ आपण ती फसवी सादृश्यता(ऍनालॉजि) स्वतःसाठी आणि इतरांमधल्या आखलेल्या किंवा आखल्या गेलेल्या अंतरांविषयी ग्राह्य धरू लागतो. त्यामुळे शाळेत जरी असं भासवलं जात असलं की "प्रत्येकीनेच एका हाताचं अंतर ठेवून सगळ्या कसरती पार पाडायच्या हे शक्य आहे",तरी ती अंतरं कमी जास्त होत असतात हे आपणही अनुभवलेले असते. काहींसोबतचे अमुक इतके अंतर खूप जास्त वाटते तर काहींसोबत तेच  अंतर खूप कमी तर काहींसोबतच्या अंतराचा हिशेब ठेवण्याइतकेही महत्व आपण त्याला देत नाही.
अंतराचा मान राखायचं विसरलो आपण कि अंतरे आपला मान नाही राखत. असं परस्परावलंबी हे नातं.म्हणजे खरं नातं हे आपण आणि कोणी एक  व्यक्ती यात असतं कि आपल्यात आणि आपल्या दोघांमधल्या अंतरात असतं; हे कळत नाही... धूसर होत जातं चित्र आणि पर्यायाने नाती.

तर हेच. अंतर खरी . ती टिकणारी. माणसं बदलतात. तुम्ही बदलता. अंतर आणि माणसं यांच्या जोड्या गुणोत्तरे बदलतात पण अंतरं असतातच. त्याचं अगदी उदात्तीकरण करणंही काही गरजेचं नाही. तसं करणं हे आपल्या कल्पनाविश्वातील अद्भुतरम्यतेचा भयंकर तुटवडा असल्याचं लक्षण आहे असं म्हणावं फारतर. चालत राहिलं कि हे असले अंतर मोजण्याचे चोचले सुचत नाहीत. रेंगाळत राहिलं कि मग काय वाऱ्याने हलणारी पाने किती आणि त्या पानांच्या धक्याने हलणारी पानं किती याचा तक्ता मांडत बसतो आपण. हलत राहणं महत्वाचं. चालत राहणं महत्वाचं. करार करत राहणं-मोडत राहणं महत्वाचं.

-प्राजक्ता.

Wednesday, 15 June 2016

शिडानेच मांडावा गलबताशी तंटा!


मावळतीच्या काळोखात
विरून जाण्यापूर्वी
उद्याची स्वप्ने
पडायला हवीत
हे या अस्वस्थ निद्रेला
सांगून कळत नाही...

भूतकाळाची अतार्किकता
भविष्याच्या अनिश्चिततेला
जिथे छेदते
त्या वाटेवर वर्तमान
गपगुमान वळत नसताना

शिडानेच मांडावा गलबताशी तंटा!

मार्गाचा अट्टाहास
मार्गस्थ होण्यापासून
वेगळा काढताना
होणाऱ्या बदलाच्या स्पर्शाने
कोणतीच दिशा मळत नाही...

-प्राजक्ता.
#एकमुक्तती.

Tuesday, 3 May 2016

कविता रुजत जातात...

मी माझ्यातल्या कवयित्रीला विचारलं
तू कुठून येतेस?
ती म्हणे कवितेतून,
मी कवितेला विचारलं
तू कुठून येतेस?
ती म्हणे शब्दांतून,
मी शब्दांच्या संदिग्ध मालेला विचारलं
ग बाई तू कुठून येतेस?
ती म्हणे
तुझ्यातूनंच!

मी म्हंटल खोटं
साफ धडधडीत खोटं.
मी न पाहिलेल्या काळोखाचे
व्रण माझ्यावर उमटतात
न अनुभवलेल्या लक्ख प्रकाशाने
घेरलं जातं मला
हे सारं माझं नाही
मी यांची नाही
आम्ही एकमेकांचे नाही.
मग कोणाचे? कोण आहोत?
प्रश्न अनुत्तरीत राहतात
कविता रुजत जातात...

-प्राजक्ता
#एकमुक्तती.